ÇAĞIN GÖÇMENLERİ

***

Medeniyetler inşâ ettiğimiz çağlardan, hiçbir bakımdan kendimizin inşâ etmediği modern çağlara giriş yapmış bir ümmet olarak, her birimiz azıyla çoğuyla yukarıdaki psikolojiden nasipdarız. İnşa edilen ve giderek yayılan şehirler bizim şehir tasavvurumuzu ifade etmiyor. Giydiğimiz kıyafetlerin çoğunu biz tasarlamadık. Kullandığımız araç gereçlerin, teknolojiye dair elimize tutuşturulanların mucidi biz değiliz. Çoğu icadın kullanıcısı değiliz. Belki kullanabileni dahi değiliz. Okullarda çocuklarımıza verilen eğitim ve bu eğitim çerçevesinde “doğru” diye önümüze konulanlar değer hükümlerimizin süzgecinden geçmiyor.

Çağın imar edicilerinin ahlâk ve görgü anlayışları, dillerindeki kavramlar, tesis ettikleri düzen pek çok bakımdan bize yabancı duruyor. Ya da biz onlara yabancıyız. Hâl böyle olunca yüzyıllarca ait olduğumuz mekânda bir nevi göçmenleşiyoruz. Bu, mekânsal bir yolculuk ile gelen değil, bizi “biz” yapan her türlü müessesenin başkalaşması ile gelen bir göçmenlik hâli... Eski değerlerimize sahip çıkmaya ve onlara bağlı kalmaya çalıştıkça yeni kurumlara yabancılığımız artıyor. Öte yandan bu kurumların işleyişini öğrenmeye, bu kurumlara adapte olmaya çalıştıkça değerlerimizden koptuğumuz hissine kapılabiliyoruz.

Birçok cihetten Müslümanca yaşamayı oldukça zorlaştıran bir zemin üstünde ayakta kalmak birbirine yakınlaşmayı kol kola girmeyi gerektiriyor bize göre. Bir göçmenin göç ettiği mekânda yitip gitmemek için hemşerileri ile bir araya gelmesi gibi cemaatleşiyoruz. Kapılarımız bize ait olmayan dünyaya kapalı... Bu kapalı kapılar ardında bir zamanlar güçlü olduğumuz günleri yâd ediyoruz. Bu kapılar ardında güçlüyüz, dünyaya meydan okuyabiliyoruz; hakikatte dünyanın artık nasıl bir yer olduğunu tam kavrayamadan...

Hakikatteki dünyanın, askerî, siyasî, bilimsel gücünün haberleri bize ulaştığında rahatlıkla burun kıvırabiliyor, küçümseyebiliyoruz. Mevcut kurumların “kir”ine bulaşmak istemediğimizden, gücümüzü bu kurumlar vesilesi ile artırmak gibi gayretlerin içine girmekte büyük tereddütler yaşıyoruz. Çoğu zaman bu tereddütlerimiz vazgeçiş ile noktalanıyor. Vazgeçmeyen ve yeni kurumların sistemine dahil olanlarımızın çoğu ise “sonradan görmeleşen” bir göçmene dönüşüveriyor. Belki de bu sebeple “yenileşme”yi “özünden sapmak” olarak algılamaya alıştık.

Kabuğumuzu kırıp dışarı açılmak, göç etmek zorunda kaldığımız bu yeni çağın insanları ile aynı mekânları paylaşmak, birlikte kimi etkinliklere katılmak, karşılıklı görüş alış-verişinde bulunmak ürkütücü bir durum olmaktan çıkabilmiş değil daha. “Onlar gibi olursak” endişesini üzerimizden atabilmiş de değiliz. Bu endişeye kaynaklık eden “kendine güvenememe” psikolojisini aşamadık çünkü. Göç ettiğimiz yeni mekânı tanıma ve bu mekânın bizi biz olmaktan çıkaracak dinamiklerini bilme konusundaki yetersiz ve çoğu zaman isteksiz faaliyetlerimiz aşamadığımız bu psikolojiye kaynaklık ediyor. Ve belki de en önemlisi kendimizi yeterince tanıyamıyor olmak, bizi biz yapanın ne olduğunu ve biz olmaktan neyin çıkaracağını anlayabilmemizin önünde en büyük engel olarak duruyor.

Mütefekkirler “Medeniyetler inşâ etmek bedevilere göre değildir” derler. Bir göçmen psikolojisi ve refleksleri ile de bir medeniyetin inşâ edilebilmesi imkân haricidir. Göçmende bulunan psikoloji önceki çevresinin oluşturduğu bir “ben”e dayanır. Kendisini saran yeni çevre ya da yeni mekânsa, başka bir “ben”i zorlar. Bu zorlayış neticesinde kişi ya kabuğuna çekilerek yitip gider ya da sonradan görmeleşir. Her ikisi çevrenin baskısına boyun eğmenin bir getirisidir. Boyun eğen kişi ise medeniyet inşâ edemez. Öyleyse bir göçmen için kabuğuna çekilmek ya da sonradan görmeleşmek arasında üçüncü başka bir yol olmalıdır.

Çağın göçmenleri olan bizlerin de kendi içimize kapanarak ve eskiyi yad ederek silinmek ya da modern çağın her türlü adetini sahiplenmek arasında üçüncü bir yola ihtiyacımız vardır. Çağın bizi zorladığı bu iki yolu yürümek istemiyorsak, üçüncü yolu bulmak ve bu yolu açmak bizim maharetimize kalıyor. Kendimiz kalarak çağın bir ferdi olabilmenin imkânı ve nasıllığı, bizi kaçınılmaz olarak kendimize dönmeye götürüyor.

Her ne kadar göçmenlik psikolojisi yeni olana uyum sağlayamamanın getirdiği bocalama olarak görülebilirse de, yine bu göçmenliğin bir dinamizmi getirdiğini de es geçmemek gerekir. Bu dinamizmi yürünmesi oldukça zor olacağı aşikâr olan bu üçüncü yolu yürüyebilmekte bir direnç veya kalkış noktası olarak değerlendirebilmeliyiz. Geçmişimizle şimdinin mayasında bulunduğu yeni bir “ben” inşâ edip edemediğimiz, yeni bir medeniyet inşâ edip edemeyeceğimiz sorusunun da bir cevabı olacak.