BİR MEDENİYETİN YENİDEN DİRİLİŞİ

Bunalıma Giren Medeniyet

Çağımızın büyük düşünür ve şairi Sezai Karakoç'a göre “Medeniyetimizin içine girdiği bunalım, Batı'da olduğu kadar İslâm ülkelerindeki aydınlarda da bazı yanlış kanaatlerin doğmasına neden olmuştur. Medeniyetimizin öldüğünü sandılar. Oysa ortada koskoca bir medeniyetin milleti var… Bu, bugün için bölünmüş, parçalanmış olsa da... Düne kadar bu topluluk, ırk, dil ve mezhep ayrımı gözetmeksizin aynı bayrağın altında, nabzında aynı idealin atışlarının duyulduğu, kaynaşmış tek bir milletti. Birinci Cihan Savaşı'nda, medeniyetleri, yurtları, inanç ve idealleri uğrunda her cephede can vermekten çekinmeyenlerin milleti…”1

İslâm medeniyeti, bugünkü görünümü ne olursa olsun özü, teorik yanı, halklardaki saf yaşantısı ve insandaki etkisiyle medeniyet olma özelliğini taşıyan tek medeniyettir. Bu yüzdendir ki ona “Ölmeyen Medeniyet” deniyor. Ölmeyecek olan medeniyet de diyebiliriz, ölümsüzlük medeniyeti de… Çünkü bir aydınlık medeniyetidir, ezelî ve ebediye, Tanrı'ya inanış medeniyetidir; şahıs kültüne, eşyaya tapmayı yıkmış, insan ya da eşya tanrılaştırmalarını devirmiş bir medeniyettir…

Sessiz ve alçakgönüllü olarak savaşta destanlara yaraşır kahramanlıklar gösteren bu büyük medeniyet halkı ve milleti, ne yazık ki aydınların geçmişe dayanan çöküşleri yüzünden çoğunlukla bölündü, parçalandı ve emperyalistlerin esiri oldu.

Karakoç, medeniyetin tanımını yapar. Ona göre “Medeniyet, insanoğlunun, asıl amacını gerçekleştirme çalışmalarından, ona varma arayışlarından, onu bulmuşsa kaybetmeme çabasından, onu süsleyip püslemesinden, o yöndeki duygularını ve düşüncelerini ifade etme isteğinden doğan, kaynaklanan ve beslenen niyet ve faaliyetlerinin, teori ve pratiğinin, tasarım ve eserlerinin, reel ve potansiyel güçlerinin tümü demektir.”2

İlahî Kaynaklı Bir Medeniyet

İnsan ancak Tanrı'yla vardır. Bu bakımdan insanın ideal ve amacı ilahî kaynaklıdır. Bu amaç “Tanrı'nın istediği yaratık” olmaktır. Medeniyet de insanın bu amacını, en üstün planda gerçekleştirmesi, onu sürekli kılması faaliyeti ve bunun anıtlaşması, kurumlaşması ve kalıcı kılınmasıdır. Vahye dayalı Hakikat medeniyetinin gelişim basamağında son ve en üstün aşama olan İslâm medeniyeti hem manevi ve kültürel hem de maddi‑fizikî açıdan bir medeniyetti. Bütün boyutlarıyla gerçekleştirmiş en derin, en yüksek, en geniş kapsamlı medeniyet olmuştur daima…

İslâm medeniyetinin zahiri ilim ve yapı cephesi gibi, iç ve manevi cephesi de mevcuttur. Manevi yapıyı inkâr etmek veya fazla darlaştırmak, insanı büyük yanılgının içine yuvarlayabilir. İslâm'ın toplum düzeni ve birey yaşayışı için buyurduğu kurallara uymayanlar, bunları kendilerinin bâtın adamı olduğu iddiası veya İslâm'ın büyüklerinden birine bağlılıkları bahanesiyle inkâr edenler, bir zamanlar “Bâtınilerin” düştüğü vartaya düşmekten kurtulamayacaklardır.

Müslüman kişi; ruhunu bu iki aşırılıktan ve sapmadan korumaya çalışması, dengeli bir gidiş sahibi olarak ruhun ve maddenin, yani dışın ve için, toplumun ve kişinin hakkını verme prensip ve kuralına sımsıkı sarılması gereğinin bulunduğunu unutmaması gerekir.

Hakiki medeniyettir o. Tanrı'nın önünde işçi‑patron, yönetici‑yönetilen, güçlü‑güçsüz, soylu‑halk, zenci‑beyaz farkı ve ayrımı tanımaz. Ancak, üstünlük, Tanrı'ya yakınlaşma ve erdem üstünlüğüdür. İnsan, yalnız Tanrı önünde eğilir. Herkesim sorumluluğu ve görevi vardır.

Çağın yöntem ve araçlarıyla yeniden incelendiği zaman, çağdaş duyarlık, ona ihtiyaç duyduğu zaman, insanlık, bir gün uçurumun önünde olduğunu somutça ve yoğun bir şekilde hissettiği an, İslâm medeniyetinin bir kez daha tomurcuklandığına, çiçek açtığına ve bir fecir gibi, bir şafak gibi, bir gün doğuşu gibi, bir bahar gibi ufuklara ağdığına, mevsimleri ışıttığına, şehirleri tuttuğuna ve gönülleri doldurduğuna tanık olacaktır.

Aslında kültür, medeniyeti değil; medeniyet, kültürü içerir. Medeniyet, insanlığın fizikötesi amacına varmak için kurduğu yaşam tarzı ve gerçekleştirdiği tüm çevre olarak de tanımlanabilir.

Yeni Bir Medeniyet Atılımı

İslâm uygarlığı, kendini ilk insandan itibaren başlamış kabul etmek, peygamberleri en yüce makamda görmek ve o güne kadar, temelde vahiy medeniyetinden geçme nice düşünce ve sanat verimini yeniden gözden geçirip kendi özüyle yoğurmak suretiyle, hakikatin ve tüm insanlığın medeniyeti hâlinde yayabilir ve ulaştırabilir. Ancak bunun için Müslümanların özeleştiriye ihtiyaçları vardır.

İslâm dünyası, medeniyet açısından adeta ölüm sularında yüzüyor bugün. Yeni bir medeniyet atılımı gerekli… Bu da ancak ruhun dirilişiyle mümkün olabilecektir. Bilim aşkıyla, yeni baştan klasikleri aşkla ve sevgiyle gündeme getirmekle olacaktır. Yeni bir aydın tipi belirmelidir. Yeni bir düşünce ve idealist hayat tarzı benimsenmelidir.

Bütün sorunlar, bir bir ele alınmalı, geniş bir kültür planı ve programı gereklidir. Yeniden bir bütünleşme ancak medeniyetin dirilişiyle olacaktır. O zaman düşünceler birleşecek ve yaşamak için bir ortam ve dayanak bulacaktır. Yoksa medeniyet olmaksızın, inançlar ve düşünceler askıda kalır, havada erir, kaybolur. Onları yaşatacak olan bilim, düşünce ve sanat eserleri, ideal hayatı ve tümüyle medeniyeti oluşturmaktadır. Medeniyeti yaşatan fondur düşünce ve inanç birlikteliği…

İslâm uygarlığı ise insanlık uygarlığının yeniden dirilişi olarak ortaya çıktığından birike birike gelen bu mirası, kendi orijinal kendi yapısına almışsa bunu medeniyetler tarihinde ilk olan bir olay gibi abartanlara şaşmamak mümkün mü? İslâm, zaten ilk insandan itibaren gelen bir inanç ve medeniyet olduğunu ilan etmemiş midir? Tarihi birikim ve deneylere rağmen birkaç yüzyıldır içine girilen bunalım, Müslümanların medeniyetlerini yitirme şeklinde süreklice işlenmektedir. Medeniyet yitince onun taşıdığı inanç, duygu, düşünce ve duyarlık da ayakta duramamaktadır.

Bugün insanlığın bunca kan, ıstırap ve çile içinde bunalmasının ve gittikçe de ufkunun kararmasının temelinde insanlık medeniyetini kabul etmeyen güçlerin ant‑ümanizmi yatmaktadır.

Gerçek şu ki, çok çok sözü edilmesine karşın, medeniyet ve ümanizma, ölüm sularında, yeni bir diriliş için gözlerini, ilerilere ve göklere çevirmiş bekliyor.

Şakir Diclehan

1. Bkz. Sezai Karakoç, Çağ ve İlham IV, İstanbul, 1986, s.23. 2. Bkz. Sezai Karakoç, Düşünceler I, İstanbul, 1986, s. 9.