İDEAL İNSAN İNŞASINDA TA'LİM, TERBİYE

Ta’lim; insan aklının eşyayı, varlığını ve sorumluluklarını yerine getirme işinde yaptığı tüm bilgi edinim ve öğrenme işidir. Bilgi öğrenmenin odağı akıl olup yapılan tüm bilgi edinimi, aklın faaliyeti dâhilinde olmaktadır.4

Terbiye; insanın kalp/gönül dediğimiz sistemi ki beğenme-reddetme, güzel-çirkin, sevgi-nefret gibi benimseme ve dışlama mekanizmasının düzenlenmesi ve işlevselleşmesi işidir. Terbiye ile istendik olan ve makbul addedilen hareketlerin kazanılması ve edinimi mümkün olmaktadır.5

Tezkiye ise insanın varlığında yani nefsinde bulunan negatif/olumsuz vasıf ve unsurların giderilmesi, pasif konuma getirilmesi ve güçlerinin tüketilerek etkisiz hâle getirilmesi işidir. Ayrıca bunun yanında insanın özünde ve varlığında bulunan, pozitif vasıf ve unsurların güçlendirilmesi, etkin konuma getirilmesi de diğer bir faaliyetidir.6

Ülkemizde yapılan insan yetiştirme ve ideal birey inşa çalışmaları, uzun yıllar yani Cumhuriyet’ten bugüne devam eden yenilenme, aydınlanma ve batılılaşma faaliyetleri mihverinde herkesçe malum olduğu veçhiyle seyretmektedir. Bu durum neticesinde toplumsal olarak niceliksel artmaya karşın, niteliksel bir artma henüz gözükmemektedir. Bireyin akıl, kalp ve nefis gerçeklikleri ışığında inşası ve ikmali yapılmamaktadır. Doğu Anadolu’nun bitmez terör sorununun, ülke genelinde gündemden düşmeyen ahlâk problemlerinin, dünya siyasetindeki pasif konumumuzun, bölge dindaşlarına yönelik çaresiz yaklaşımlarımızın merkezinde insanın doğru tanımlanmaması ve doğru yöntemlerle inşa edilmemesi yatmaktadır. Bir demirci ustasının elindeki madeni iyi tanımadan ateşe tutması ve ondan gerçekliği doğrultusunda değil de kendi bilgisi doğrultusunda hatalı üretim yapması ne kadar doğrudur? Bugün bizim durumumuz da aynen böyledir. Her madenin içeriği ve bileşeni farklıdır. Bu farklılık, onu başka bir isimle ve farklı bir vasıfla anılmasını sağlamıştır. Kimya ilmi, nasıl maddenin özüyle ilgili bir kısım yöntemler geliştirmiş ise insan odaklı çalışma ve faaliyet sistemleri de özle ilgili sistem ve mekanizmalar geliştirmelidir. Bunu da yanlış bir aletle değil, Kur’an-ı Kerim, Sünnet, insanlık tarihinin getirdiği birikim ve tecrübe ışığında yapmalıdır.

Kişi ve kurumlar tıpkı bir fabrikanın kurulma sürecinde yaptığı iş analizi, kurduğu makine bant sistemi, belirlediği mamül grubu, hedeflediği müşteri kesimi ve sorun süreçlerine müdahale yöntemleri gibi tüm işleri birlikte ve doğru hesaplaması gibi insan yetiştirme işini de etraflı, doğru, vahiy ve sünnet ekseninde tasarlayarak yapması gerekir.

Yine yıllarca yanlış çalışan bir sistemin sorun sürecine hiçbir müdahale yapılmamasını ne ile izah edebiliriz? Hammadde, işletim programı, işletim sistemi ve mamül arasında yaşanan büyük sıkıntılar yani insan hammaddesini, okul ve kurum denilen örgün ve yaygın yapılarla ideal bir fert olarak yetişmesi arzulanmaktadır; fakat ideal insan bir türlü inşa edilemiyor. Böylece “Bu sefer olacak (!)” diye diye insan israfı da -dünya ve ahiret açısından- maalesef sürüp gitmektedir. Batı dünyası, elimizde insan kaynağı ve mütefekkir azlığını fırsat bilerek son üç asırdır bize bilgiçlik taslayıp durmaktadır. Ortaya koyduğu bilimsel (!) kuram ve bilgilerle bizi epey etkilemiş ve kendine hayran bırakmıştır. Belirlediği ve kurguladığı düzeneği yıllarca çalıştırmış ve bize de “Buyrun, siz de deneyin.” diye dayatmıştır. Onların yıllarca modern, mükemmel, çağdaş vs. gibi mekanizmalarının mamülü olan ideal insanları, bugün Suriye, Irak, Filistin vd. İslâm memleketlerindeki zulme sırıtarak bakan fertler olmuştur.

Bizler din, tarih, kültür, medeniyet ve örf gibi toplumların ayırıcı ve belirleyici ölçütleri çerçevesinde farklılıklarımızı görerek, dikkate alarak ve bunları günümüz şartlarına taşıyarak yeniden bir insan yetiştirme düzeni kurgulamalıyız. İnsanı yetiştirirken, inşa ederken, ideali belirlerken onu “Yaratılmış, mümeyyiz, mükellef, halife, münasebetkâr, sosyal, misafir, ölümlü, tekrar var olacak, cennet ve cehennemde ebedi iskân edecek bir canlıdır.” tarifi ışığında ele almalı ve bu minvalde işimizi yapmalıyız.

Yıllarca insanın benliğine ve varlığına karşı işlenen zulme son vererek, adaleti yani her şeyi yerli yerine koyarak aklı ta’lim, kalbi terbiye ve nefsi tezkiye ederek ideal insan ve toplumu inşa edelim. Adaletli bir toplum için, insanın varlığına karşı adalet ekseninde bir eğitim ve adalet kavramında bir öğretim ile işe koyulalım.

Abdullah Servet Yılmaz

1 Bkz.: COŞKUN, Selçuk, Bir Eğitimci Olarak Hz. Peygamber’in İnsan Anlayışı, Erzurum, EKEV Yayınları, ts, s. 53- 54.

2 BAYRAKTAR, Bayraklı, İslâm’da Eğitim, İstanbul, Seçil Ofset, 2002, s. 201.

3 BAYRAKTAR, Bayraklı, İslâm’da Eğitim, İstanbul, Seçil Ofset, 2002, s. 80.

4 Bkz.: DİA, Ziya Kazıcı-Halis Ayhan (İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları, 1998), “Ta’lim ve Terbiye” maddesi.

5 SERİNSU, Ahmed Nedim vd., Dini Terimler Sözlüğü, Ankara, Milli Eğitim Basımevi, 2009, s. 361.

6 Bkz.: Cuma Suresi; 62/2; Serinsu, Dini Terimler Sözlüğü, 367; Karagöz, İsmail vd., Dini Kavramlar Sözlüğü, Ankara, DİB Yayınları, 2010, s. 662.