İMAM ŞATIBİ RÖPORTAJI

Bu şekilde alanın mütehassıslarının da bu kitaptan övgüyle söz ettiklerini görüyoruz.

Kitaba çok seri bir göz atacak olursak İmam Şâtıbî’nin özellikle istikrâ metodu üzerinde yoğun bir şekilde durduğunu görürüz. Ancak onun bu istikrâ ’ı çok basit çıkarım şeklinde değildir. Şeriatı genel olarak okumanın neticesinde ortaya koyduğu bir istikrâ dan bahsediyoruz. Bu istikrâ ’ın temellerini kitabın hemen hemen dört bir yanında görmek mümkündür. Muvâfakat’ın bir diğer özelliği bu istikra ’ı sadece bağımsız aklî bir yöntem olarak görmemesidir. İstikrâ’ ın malzemesinin doğru okunmasının ne gibi şartlar taşıması gerektiği üzerinde de durmuştur.

Aklî çıkarımların tek başına hiçbir zaman şer’î yani Kur’ân ve sünnetin o alandaki nasslarının önüne geçemeyeceğini sık sık vurgulamıştır. Şeriatın maksatları veya şari’in/şeriat koyucunun maksatları, makasıdu’ş-şeria’ tabirini sık sık kullanır. Bu maksatları yine istikrâ yöntemi ile tespit eder. Yine istikrâ yöntemi ile bu maksatları beşe indirgendiğini söyler. Aslında kendisi bu söylediklerinin daha önce söylenmemiş ve ele alınmamış konular olduğunu da söylememiştir.

2. El-Muvafakat adlı eseri ile fıkıh usulü alanında yeni bir tarz ve bakış ortaya koyduğu halde bu tarz ve bakış 19.yy'ın sonuna kadar ilgi çekmemiştir. Bu ilgisizliğin sebebi nedir?

İmam Şâtıbî 14. asırda yaşamıştır. Bu asır Endülüs’ün çöküş ve dağılma dönemidir. Çöküş ve dağılma döneminde yazılan eserlerin yazma nüshalarının dahi bize ulaşması ilâhî bir lütuftur. Çünkü Hicri 7. ve 8. yüzyıllardan sonra Endülüs’ün mirası maalesef gereği gibi korunamadı. Çünkü Endülüs’e yapılmış olan saldırılar, hücumlar, Haçlı saldırıları orada bir şey bırakmadı. Müslümanların nasıl arkalarına düşüldüğü, nasıl en basit hal ve hareketin bile ölüm sebebi sayıldığı bilinen bir husustur. Endülüs’ün durumu İmam Şâtıbî’nin eserinin ve benzeri daha nice eserin bize ulaşmasına engel teşkil etmiştir.

3. Modernistler ve reformistler için Mekasıdu'ş-Şeria teorisinin benimsenmesini nasıl değerlendiriyorsunuz? “Şâri’in ne dediği değil, ne demek istediği önemlidir. Dolayısıyla nassın lafzı değil, maksadı esas alınmalıdır, hükümler özel naslara değil, genel ilkelere bağlanmalıdır" iddiası ile istismar edilmiş midir?

İmam Şâtıbî’nin Muvafakat eseri 19. yüzyılın sonlarında 20. yüzyılın başlarında tekrar gündeme gelmiştir. Osmanlı’nın yıkılış yıllarında hem Osmanlı dünyasında, hem Mısır’da hem de Kuzey Hindistan’da tecdîd hareketleri ismini alan yeni arayışlar ortaya çıkmış ve daha belirgin bir hal almıştır.

İlk soruya verdiğimiz cevapta Muhammed Reşid Rıza’dan bahsedişimiz bundan dolayıdır. Bu zamana denk geliyor Şâtıbî’nin ve eserlerinin farkına varılması.

"Şâri’in ne dediği değil, ne demek istediği önemlidir. Dolayısıyla nassın lafzı değil, maksadı esas alınmalıdır, hükümler özel naslara değil, genel ilkelere bağlanmalıdır" tezi ile ilgili çeşitli bakımlardan sorunlu bir iddia olmakla birlikte şu temel soruya cevap verilmesi gerekir bu iddia sahiplerince:

Şeriat koyucunun olsun başkasının olsun maksadını ne ile anlamak mümkündür?

Bunu nassın ve lafzın dışında bir yolla anlaşılmasına imkân var mıdır?

Nassın ve lafzın dışında bir yolla anlaşılmasına imkân yoksa maksat nasıl anlaşılabilir?

Lafz ve nasstan anlaşılanın dışında ve ona aykırı bir maksattan söz edilebilir mi? Edilemeyeceğine göre sorudaki “dolayısıyla” ibaresinden sonrasının hükmü kalmaz, dolayısıyla soru, ilmî, mantıkî ya da tutarlı bir soru olmaktan çok, tuzak bir soru olmaktan ya da bir mugalatadan ileri gidemez.

Bu gibi tutarlılık kılığına bürünmüş tuzak sorularla gönümüzde çeşitli saptırmalara teşebbüs edilmiştir. Ancak bunlar o istismarcıları bağlar.

Daha önce de bahsettiğimiz gibi Muvafakat’ın kendisi okunduğu zaman, bilhassa da İ’tisâm okunduğu zaman bunun ciddi bir saptırma olduğu, esasında istismarlara ve saptırmalara imkân olmadığı da ortaya çıkar. Zaten İmam Şâtıbî’nin“hiçbir aklî çıkarımın Kur’ân ve Sünnet naslarına aykırı olamayacağı” şeklindeki kesin ifadesi bunların önünü kesiyor ve bunlara imkân bırakmıyor.

4. Maslahat tek başına belirleyici bir kaynak mıdır?

Hayır, maslahat önü açık bir şey değildir. Onu disipline eden kuralları elbette ki vardır. Mesâlih-i Mürsele’yi delil kabul eden fukahâda ve mezheplerde olduğu gibi İmam Şâtıbî de birtakım esaslar belirlemiştir. Kısaca maslahatın dinî açıdan mutlaka disiplinize edilecek ve diğer dinî emirlerle çatışmayacak bir özellikte olması lazımdır.

Röportaj: Ahmet Ali Yüksel