MUHAFAZAKÂRLIK, MODERNİST TUTUM

Elmalılı Hamdi Efendi'nin güzel ifadesiyle bizim meselemiz hubb‑u Hakk ve marifete sa'ydır. İslâmcılığın bu yaklaşımı hem gelenekle hem de yeni olanla ilişkileri belirlemede kendi kalarak yenilenmeye imkân verdiği için bir yandan gelenekçi öte yandan da modernist kesimlerle sorun yaşamaktadır. Kendi kalma ısrarı yüzünden modernistlerle, yenilenmeye dair tutumu sebebiyle de gelenekçilerle farklılaşan bu yaklaşım vasat ve mutedil bir çizginin imkânlarını göstermesi bakımından oldukça önemlidir. Kuşkusuz bu çözüm projeksiyonunun çok da doğru anlaşıldığı söylenemez. Yapılan İslâmcılık eleştirilerinin en azından bir kısmının yukarıda bahsettiğimiz dengeli tutumu kavrayamamaktan kaynaklandığı görülmektedir. Zira mütedeyyin insanların İslâmcıların değişime açık tutumlarına bakarak onları modernist olarak suçlamaları da İslâmcıların İslâmi gelenekle güçlü ve ısrarlı bir şekilde kurdukları irtibata bakarak İslâmcılığı gelenekçi‑muhafazakâr olmakla suçlamaları da hayatın tabiatını bütünlüklü kavrama konusundaki İslâmcı önermeleri bilmemekten kaynaklanmaktadır. Elbette art niyetli yaklaşımları göz ardı ederek bu yargıda bulunuyorum. Bu durumda İslâmcılığın hayata dair yaklaşımının esasını burada açıklığa kavuşturmamız gerekiyor.

Kanaatimce İslâmcılığın kaynak metinleri dikkatle okunduğunda görülecektir ki hayat iki veçheli bir imtihan alanıdır. Hayatın bir veçhesi tahaffuz, diğer veçhesi ise tahavvüldür. Tahaffuz sabit ve muhkem olanı, tahavvül ise hâlden hâle geçişi yani değişmeyi ifade ediyor. Tabiat da insan da bu kanuna tabidir. Bu sebeple hayatta hep bir şeyleri koruma bir şeyleri de değiştirme ihtiyacı ve sorumluluğu ile yüz yüze geleceğiz demektir. Bunun için de muhkem olan ile arızi yani değişken olanın doğru tespit edilmesi ve muhkemi koruma, değişken olanı ise yeniden üretmenin yolunu belirlemek önem kazanacaktır. Elmalılı Hamdi Efendi'nin bu konudaki kavram çerçevesini esas alarak söylersek yapılması gereken ta'dilat ve keşfiyat‑ı cedidedir. Tadilat eskiyi yenileme, keşfiyat‑ı cedide ise yeni imkânların ve sorunların anlaşılması için gereklidir. Tam da bu nokta da Said Halim Paşa'nın değişime dair yaklaşımına müracaat edebiliriz. Ona göre değişmenin iki yolu vardır: Birinci yol ta'dilen ıslahtır, ikinci yol ise tebdilen ıslahtır. Ta'dilen ıslah bir şeyin esasını korumak için yapılacak düzenlemeleri tamirat yoluyla yapmayı ifade ederken tebdilen ıslah o şeyi yıkıp yerine yeni ve başka bir şey koymakla yapılan değişikliği anlatır. Meramımızı daha açık anlatalım: Alimin yerine aydını, medresenin yerine mektebi ikame etmek tebdilen değişimi esas alan yaklaşımken alimin ve medresenin zaaflarını tespit ederek onları telafi edecek düzenlemeler yapmak ise ta'dilen ıslah demektir. Ta'dilen ıslah İslâmcıların, tebdilen ıslah ise modernistlerin yani Batıcıların yoludur. Bu çıkarımdan hareketle diyebiliriz ki, İslâmcılar İslâmi kaynaklar ve tarihî İslâm tecrübesi ile irtibatı kopararak yapılacak bir yenilenmenin bizi biz olmaktan çıkaracağını ama bir yenilenme ihtiyacı ile karşı karşıya bulunduğumuzu düşünmektedirler. Bu durumda da kaynaklar ile irtibatı esas alarak bir teceddüd'e ihtiyaç duymaktadırlar. Batıcılar ise buranın tecrübesini tasfiye ederek onların yerine başka bir medeniyetin kavramlarını ve kurumlarını almayı teklif etmektedirler.

Kuşkusuz izah etmeye çalıştığımız bu tutum yüzyıllık serüvenin hemen her aşamasında hep aynı kalmadı. Zira günümüzde İslâmcılık olarak kavramlaştırılan bu akım yaklaşık yüzyıllık bir süreçte çeşitli dönüşümlere uğradı. 3 Mart 1924'te yapılan darbeye kadar olan süreç İslâmcılığın birinci dönemidir ve yukarıdaki çerçeve daha çok bu birinci dönemin mahsulüdür. 1924'ten itibaren İslâmi Hareketler Çağı başladı. Hilafetin ilgası ve pozitivist devrimlerle yeni bir döneme girildiğini düşünen Türkiye dışında yaşayan Müslümanlar ilk örgütlü cevabı İhvan‑ı Müslimin ile verdiler. İhvan'ın birikimi İslâmi Hareketler Çağı'nın en kapsamlı ve etkili örneğini oluşturmaktadır. Benzer örgütlü yapılar İslâm ümmetinin farklı coğrafyalarında da oluşturuldu.

Kanaatimce İslâmi hareketler ulemanın ve ümeranın rol kaybının yol açtığı boşluğu ikame etmeye çalıştılar. Yani bir anlamda ehlü'l‑hall ve'l‑akd vazifesini ikame ettiler. Elbette bu ağır bir yüktü ve asli değil ikame bir durumdu. Cemaatlerin sınırlılıklarını esas olarak bu bağlam ile irtibatlı olarak anlamak gerekiyor. Ne var ki, yapılan tartışmalar bu bağlamı dikkate alan tartışmalar değil. Cemaatler dolayımında yapılan tartışmalar daha çok da İslâmcı önermelerin ve pratiklerin modern, şimdilerde de post‑modern dünya ile uyumlu olup olmadığı ekseninde yapılmaktadır. Bu bağlamda cemaatlerin, tarih dışı durum ve hâlleri temsil eden arkaik yapılar ve zihinler olduğu vurgulanmak isteniyor. Zira pozitivist kabullere göre din zaten ilkel bir insani devrenin aklı idi. Pozitif bilimin ilerlemesi ile de hayattan çekilecekti. Lakin öyle olmadı ve din hâlâ insanın hayatı ve var oluşu anlamlandırmada en esaslı dayanağı olmaya devam ediyor. Dolayısıyla da ezber bozan bu durumu patolojik bir var oluş biçimi olarak değerlendiren seküler akla göre İslâmcılık bitmeliydi. Bitmediyse de artık bitmeliydi. Post‑modern, post‑human ve post‑normal hatta hatta post‑truth bir çağda bu dinî bir olgu olarak İslâmcılık bitti, bitiyor tartışmaları bir türlü tedavülden kalkmıyor. Oysa İslâmcılığın temel önermeleri dikkate alındığında İslâmcılığın bitmesi değil, olsa olsa yeni bir biçim alması konuşulabilir. Zira hem kaynakları hem de verili dünyaya dair ilgileri ve önermeleri dikkate alındığında başka türlü olmasını beklemek, ihbari değil ancak inşai olarak İslâmcılık bitti denilebilir. Nitekim İslâmcılığın temel kabulleri olan anti‑emperyalizm, ittihad‑ı İslâm ve teceddüt/ihya dikkate alınarak yapılacak bir değerlendirme insanlığı karşı karşıya bulunduğu seküler meydan okuma devam ettiği müddetçe bu önermeler ekseninde bir cevap arayışının da devam etmesi kaçınılmazdır. Dahası İslâmcılığın asli referansları olan Kur’ân ve Sünnet insanlığa sunulmuş son ve nihai bir cevap için tüm imkânları barındıran cihanşümul kaynaklardır. Bu kaynaklarla irtibatlarını Müslümanlar ne kadar sağlıklı kurabilirse o kadar da çözüm performanslarını devam ettirebileceklerdir. Burada vurgulayarak ifade etmeliyiz ki, Kur’ân ve Sünnet sadece bir çözüm imkânıdır. Bu imkânı değerlendirip değerlendirememek doğrudan Müslümanların meselesidir.

Meselenin aslını Yunus'un dizeleri ile bağlayalım:

Çeşmelerden bardağın doldurmadan kor isen,

Kırk yıl orada dursa da kendi dolası değil.

Vahdettin Işık