NİÇİN BİR NESİL YETİŞTİREMİYORUZ?
Medeniyet Yöneticisi · 01.08.2018 · 6 dk. okuma · Güncellendi 22.08.2026
Modernleşme sürecinde Osmanlı İmparatorluğu'nda geleneksel medrese sisteminden ayrı biçimd seküler eğitim kurumları ve yabancıların açmış olduğu okullar yaygınlaşmaya başlamıştır. Doğal olarak eğitimde farklı değerlere dayanan ikili bir yapı ortaya çıkmıştır.
Eğitimde meydana gelen bu dualistik yapı Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasıyla ortadan kalkmamıştır. 1924 yılında çıkarılan Tevhid‑i Tedrisat Kanunu ile birlikte bütün eğitim kurumları Maarif Nezareti'ne bağlanmış ve eğitimde birlik sağlanmaya çalışılmıştır. Modernleşme iradesine bağlı olarak eğitim sistemi yeni baştan kurgulanmaya çalışılmıştır. Günümüz de hâlâ bu anlayış devam etmektedir.
Bu değişime neden ihtiyaç duyulmuştur? Söz konusu değişimin gerekçesini sadece medrese sisteminin muhteva açısından kendini yenileyip geliştirememesine bağlamak ciddi bir hata olur. Batı'da gündeme gelen fikir ve felsefe akımlarına bağlı bir değişim köklü bir dönüşümü beraberinde getireceği için söz konusu olan sadece basit bir duyarlılık meselesi değildi. Diğer bir deyişle medrese sistemi modern dünyadaki gelişmelere ayak uyduramadı demek modernleşme projesini anlamamak demektir. Modernleşmenin kapitalizmle, kapitalizmin emperyalizmle, emperyalizmin küreselleşme ile olan bağını mutlaka kurmak zorundayız. Fakat bu yazının asıl konusu bu değildir. Bu yazının amacı “Niçin bir nesil yetiştiremiyoruz?” sorusuna sosyolojik ve felsefi temeller üzerinde bir yanıt vermeye çalışmak olacaktır.
Eğitim, kısaca bir şahsiyet inşa etme sürecidir. Şahsiyet ise medeniyet kavramı ile birlikte düşünülmelidir. Medeniyet manevi değerlerin şahıslar üzerinde hayat bulmasıyla var olur. Bu anlamda şahsiyet ile medeniyet arasında sıkı bir bağ söz konusudur. İnsana şahsiyet kazandıran bir medeniyetin temel değerleridir. Medeniyet ise şahsiyet sahibi fertlerin bir arada olduğu yerde varlık bulur. Değer eksenli bir medeniyet bütün insanlığı kucaklayan ve farklılıkları bir arada tutan perspektife sahiptir. İnsanı zamana ve değişen koşullara rağmen medenî bir varlık olarak şekillendirir. Bunun için bir şey büyük önem arz etmektedir. “Sahip olduğunuz medeniyet müktesebatına inanmak ve dayanmak”. Kendi değerlerine güvenmeyen hiçbir topluma başkaları saygı göstermeyecektir. Bu açıdan bakıldığında “Bugün niçin bir nesil yetiştiremiyoruz?” sorusu daha kolay yanıtlanacaktır.
Bizim tarihî ve kültürel hayatımız, Batı uygarlığıyla karşılaşma nedeniyle 18. yüzyıldan itibaren ciddi bir kırılmaya uğramıştır. Bu kırılmanın temel nedeni modernleşmenin doğasında saklıdır. Modernleşme süreciyle birlikte Batı kültüründe maddi iktidar‑manevi otorite ve beden‑ruh bütünlüğü kaybolmuştur. Zaman içerisinde bu hastalık Müslüman toplumlara da sirayet etmeye başlamıştır. Yaşadığımız sorunların temelinde işte bu dualistik parçalanma yatmaktadır. Batı uygarlığı mutlak güç ve otorite üzerine kurulmuştur. Zaman içerisinde Batı uygarlığında din bir değer olma özelliğini yitirmiştir. Manevi değerlerden uzaklaşan maddi güç zulüm vasıtası hâline gelmeye başlamıştır. Nietzsche, bu durumu yani metafiziğin ölümünü “Tanrının ölümü” ile ilan etmiştir. Diğer taraftan Nietzsche'ye göre metafizik değerlerin ölümüyle birlikte mümkün olan tek değer nihilizmdir. Yani bu gidişin sonu kaçınılmaz olarak nihilizme çıkar. “Nihilizm kapıya dayandı. Bütün konukların bu en tekinsizi nereden geldi?” Ona göre nihilizm en üst değerlerin değersizleşmesidir. Nietzsche, moderniteyi, insanlığın köleleştirildiği bir çağ olarak görür. Bu nedenle insanı yeniden inşa etmenin yollarını arar. Modernleşmenin insanı çürüten, onun istek ve içgüdülerini tarumar eden bir olgu olarak görür. Çünkü modernleşmeyle birlikte insanlar makinelerin birer parçası oldular. Bu değişim Nietzsche'yi derinden etkiler. Bu durumu şu ifadelerle dile getirir; “Bu nesneleşmenin artırılması sayesinde toplumun makineleşmiş operasyonu içinde kölelik utancının erdeme dönüştürüleceğine kanılması, çok yazık! Artık insan olmanın değil, vida olmanın bir ederi olması, çok yazık.” 1




