SOSYAL MOBİLİTE
Medeniyet Yöneticisi · 13.04.2017 · 6 dk. okuma · Güncellendi 22.08.2026
İnsan hayatının ve başarılarının ne kadarı yaratılışından gelen özelliklerin mahsulü, ne kadarı kendi gayreti ve çabası kaynaklıdır? Bireylerin çalışarak dünyevi olarak elde edilebilecekleri şeyler doğuşlarından belli midir? Bilimdeki en meşhur tartışma konularından ve ayrışım noktalarından biridir “ Doğasından mı Çevresinden mi?” (nature vs. nurture) ayrışımı.
Bizdeki kaza ve kader konusundaki Cebriye ve Kaderiye ’nin arasındaki ihtilâfı andırır bir anlamda. Kaderiye ve Mutezile tüm gücü insana atfederken, Cebriye hiçbir gücü insana atfetmez. Ehl-i Sünnet ise bunun orta yolunu seçer. Benzer şekilde “Çevresinden” savunucuları insanın bir boş kâğıt gibi dünyaya geldiklerini düşünürken, “Doğasından” savunucuları kişinin tecrübelerinin değil doğuştan gelen özelliklerinin davranışlarını belirlediğini savunagelir.
“Doğasından mı Çevresinden mi” ayrışımı 19. yüzyılın sonlarından itibaren gündeme geldi. İnsanın kendini geliştirebilecek ve geliştirilebilecek/doldurulabilecek boş bir sahife ile mi, yoksa tasarrufunda pek de bir şeyi olmayan, genetik olarak kodlanmış olarak nefes alıp verip, belirli bir kod dâhilinde tepkiler veren bir mahlûk mu olduğuna dair tartışmalar batının liderliğine geçen bilim dünyasında da tartışılmaya başlandı.
“Doğasından” tartışmaları Hitler’in Nazi Öjenikliği (Eujenik (iyi-soy) -iyiliğin soydan geldiğini savunmak) gibi taraflara dahi çekildi ve hatta ari ırkı oluşturmanın fikrî temellerinden birisini oluşturdu. Davranışsal genetik alanının doğmasının da sebeplerinden olan tartışma batı bilim gündemini de uzun yıllar meşgul etti.
Ta ki Epigenetik disiplini oluşuncaya kadar. Bilim adamları, Epigenetik çalışmalar ile, genlerin etkilerinin yalnızca DNA’dan değil, bu DNA genlerini tıpkı bir kilit gibi açıp kapatabilen çevresel faktörlerden de oluştuğunu gösteren sonuçlar buldular. Tıpkı Ehl-i Sünnet’in inancının Cebriye ya da Kaderiye gibi uç noktalarda olmayıp arasında bir yol takip etmesi gibi; bilim adamları Epigenetik ile “Doğasından mı Çevresinden mi” tartışmasına da bir son verebilerek her ikisinin de davranışları etkilediği hususunda bir makul ara görüş üretmiş oldular. Bu görüşle beraber, en azından bazı canlılarda, Epigenetik değişikliklerin nesilden nesle geçebildiği de gösterildi. Artık bilim adamları doğanın ve çevrenin beraberce canlıların davranışları ve nesilden nesle kalıtımlarına etkilediğini düşünüyor.
Cevabın ne sadece Çevresinden, ne de sadece Doğasından olduğunu anladıktan sonra geriye, kala kala “Ne kadarı doğasından, ne kadarı çevreden?” sorusu kalıyor artık.
Birey bazında yukarıda anlattığımız kader ve genetik konuları bu şekilde gelişirken, toplum bazında da çevresel/toplumsal faktörlerin bireyin toplumdaki sosyal statüsünün nasıl oluştuğuna dair de bir diğer tartışma başladı. Acaba bireyler çalışıp çabalayarak, -ya da yan gelip yatarak- doğuştan gelen sosyal tabakaları ya da statülerinden farklı bir tabaka ve statüye geçebilirler miydi? Yoksa ağzında gümüş kaşıkla doğmak yaşam boyu müreffeh bir hayatın neredeyse bir garantisi miydi?




