USÛL BİL, ÜSLÛP BİL, ÂDÂP BİL!

Üslûbun insanı çeken ve iten özelliği vardır. Esrar yüklüdür. Üslûp, “dalgıcı dibe çeken esrar, dipteki balığı yüze çıkaran ışık ve oksijen” dir. Buradaki dalgıç kelimesi yerine okuyucu kelimesini rahatlıkla koyabiliriz.

Üslûp, sadece edebiyatçıların değil bütün sanatçıların karakteri ve parmak izidir. Parmak izleri gibi üslûp da şahsî ve muhteremdir. Özel ve özneldir. Kişiyi en çok o ele verir. “Konuş ki seni görebileyim.” sözü tam da bunu anlatır. Hz. Ali Efendimize atfedilen vecizeyi de unutmamak gerekir: “Kişinin karakteri dilinin altında gizlidir.”

Üslûp, ruhun izdüşümü yahut aynasıdır. Kişiliğin tüm tonları üslûp sayesinde belli olur. Sesiyle, parmak iziyle, yüz hatlarıyla bir diğerine benzemeyen insanın, ruh yapısının yansıması olan üslûbu da elbette kendine özgü olacaktır. Bu sebepledir ki üslûp şahsî ve muhteremdir.

Üslûp; bilinen klasik anlamından başka nezaket, incelik, zarafet gibi manalar da ihtiva eder. Üslûp sahibi insan aynı zaman da nezaket ve zarafet sahibidir. İnce düşünür, ince bakar, ince görür. Kabalıktan, kırıcı ve kıyıcılıktan uzaktır. İnsana, hayvana, bütün mevcudata hürmet gösterir. Her şeyin incelikten, insanın kalınlıktan kırıldığını en iyi o bilir.

Yoz ve kof davranışlara tevessül etmez. Asil davranır. Hafifmeşrep tavırlara meyletmez. Çok konuşup boş konuşmaz; az konuşup öz konuşur, söz konuşur. Sesini değil sözünü konuşturur. Konuşurken haddini bilir, aşırıya kaçmaz. Alay etmez, tahkir etmez, edebini muhafaza eder. İtirazı varsa bunu bağırıp çağırarak yapmaz. “Eşyayı dahi incitme!” nasihatini her daim aklında tutar. Tatlı sözün yani üslûbun can azığı olduğunu da çok iyi bilir.

Maksadı yıkmak değil, yapmaktır. Yanlışa yanlış, doğruya doğru derken insaf, vicdan ve merhamet duygularını bir tarafa bırakmaz. Dostlarından bir vefasızlık örneği görse bile onları kırmaz; üslûp ile geri çekilir. Üslûp ile yani vakarla, yani hikmetle, yani ahlâkla, edeple. Demek oluyor ki sükûtun da bir üslûbu vardır. Hatta sükût üslûbu bazen kelâm üslûbundan daha kıymetli olabilir:

Kelâmın fiddah ise sükût eyle olsun zehep Kemâl ehli kemâlâtı sükût ile buldu hep

“Yürüyüşünde tabiî ol. Sesini alçalt. Çünkü seslerin en çirkini şüphesiz ki eşeklerin sesidir.” emr-i ilahisini de üslûbla birlikte ele almak gerekir. Tekrarlamakta fayda var; üslûp hayat tarzıdır, edadır, tavırdır, davranışların bütünüdür; üslûp sahibi olmak da izzet, şahsiyet ve duruş sahibi olmaktır. Kötü bir üslûp en basit hakikatlerin bile hazmını zorlaştırırken iyi bir üslûp da en zor hakikatlerin hazmını kolaylaştırabilir. Bunun en güzel örneğini peygamber kıssalarında görebiliriz. Rastgele seçtiğimiz şu iki örnek maksadımızı anlatmada yeterli olacaktır.

Birinci örneğimiz Musa aleyhisselâmdan. Cenâb-ı Allah, tarihin şahit olduğu en azgın ve en zorba insanlardan biri olan Firavun’a Musa Kelimullah’ı gönderirken ona yumuşak davranmasını, üslûbunu iyi ayarlamasını, bir usûl ve yöntem dâhilinde konuşmasını öğütlemişti. Ki hakikatlerin hazmı kolaylaşsın.

İkinci örneğimiz Rasûlullah Efendimizden (s.a.v.). Efendimizin (s.a.v.) -mealen- eğer sen sert ve katı davransaydın, kızıp küsseydin, yüz ekşitseydin etrafındakiler dağılıp giderdi, ilahî ikazına muhatap olması da usûl ve üslûba dairdir. Nebevî davette usûl ve üslûp davetin kendisinden bağımsız değildir. En yüce mesajlar, veciz bir üslûp ve usûlle yani hikmetle, yani kavl-i leyin ile tebliğ edilirse ancak amaca ulaşılabilir. En zor şartlarda bile amacına ulaşmış Nebevî davetin karakterinde bu özellik bulunmaktadır.

Nebevî daveti örnek aldığını iddia eden İslâmî şahsiyetli insanlar da Nebevî bir usûl ve üslûp edinmek zorundadırlar. Aksi hâlde başarısız olmaya mahkûm olurlar. İslâmî çalışmaların sekteye uğramasında, kemmiyet ve keyfiyet bakımından başarıya ulaşmamasının temelinde hep bu usûl ve üslûp problemi bulunmaktadır.

Kimliksiz ve kişiliksiz bir çağda yaşıyoruz. Biz buna üslûpsuz bir çağ da diyebiliriz. Çağın bu hastalığı maalesef ki Müslümanlara da sirayet etmiş durumdadır. Nebevî davetin kutlu yolcuları, öncelikli olarak bir kimlik ve kişilik inşasına başlamalı, usûl ve üslûbunu vahye göre yeniden şekillendirmelidir. Yitirdikleri üslûbu âdeta yeniden kuşanmalıdır. Tez elden ahlâkın yanına nezaket ve zarafeti, maneviyatın yanına samimiyet ve sadakati, fikrin yanına zikri ve şükrü, ilmin yanına usûl ve üslûbu ikame etmelidir. Cahiliyenin hâkim olduğu bu çağda kimlik ve kişiliğe -yani devşirme olmayan asıl ve asîl üslûba- dönüş; umulur ki dirilişi, silkinişi ve uyanışı da beraberinde getirecektir.

Üslûp sahibi olmak hem yolu hem yolda yürümeyi bilmektir. Yeryüzünün en doğru yol bilenleri ve en sebatkâr yürüyenleri şüphesiz ki usûl ve üslûbun zirvesinde yaşayan peygamberlerdir. Kendilerine bir usûl ve üslûp edinmek isteyenler her konuda olduğu gibi bu konuda da vahiyle konuşan ve vahyi yaşayan peygamberleri örnek almalıdırlar.

Âdem aleyhisselâmdan Muhammed aleyhisselâma kadar uzanan peygamberler zincirinin her bir halkasının tarih boyunca bıraktığı silinmez derin izler; kendilerinden sonra gelen ümmetler için usûlde, vusûlde, üslûpta, edebiyatta, siyasette, eğitimde, kısacası hayatın her alanında eşsiz bir rehber olarak örnek alınmayı beklemektedir. Usûl ve üslûbun hikmetle buluştuğu yer de burası olsa gerektir.

Sözlerimizi, bilge şahsiyet Şeyh Edebali’nin yüzyıllar öncesinden söylemiş olduğu şu veciz ifadeleri ile noktalayalım:

“İlim bil, irfan bil, söz bil.

İkram bil, kural bil, doyum bil.

Usûl bil, âdâb bil, sınır bil.

Yol bil, yordam bil.

Hal bil, ahval bil, gönül bil.

Çok konuşma, boş konuşma, kem konuşma.

Mert ol, yürekli ol.

Kimsenin umudunu kırma.”

İsmail Ekrem